Անհատական էքսկուրսիա. Հայաստանի հարավային հրաշալիքները 2 օրում
Խոր Վիրապի վանք, Նորավանք, Քարահունջ (Զորաց քարեր) աստղադիտարան, Որոտնավանք, Գորիս
1. Խոր Վիրապի վանք
50-60 րոպե
Արարատյան դաշտի լայնաթև գրկում, որտեղ ձյունածածկ լեռան հսկայական հայացքի տակ դողում է օդը, վեր է խոյանում Խոր Վիրապը՝ սրբավայր, որտեղ Լեգենդը, հավատը և Հայաստանի սրտի զարկը դառնում են մեկ ամբողջություն։ Ասում են՝ այստեղ, խոր ու մութ փոսում, թագավոր Տրդատ Գ-ն ատելությամբ բանտարկեց Գրիգոր Լուսավորչին՝ իր ժողովրդին նոր լույս քարոզելու համար։ Տարիներ հոսեցին մթության մեջ, մինչև որ քարե պատերի ներսում տեղի ունեցավ հրաշք. Գրիգորի ձեռքերով բժշկվեց հենց այն թագավորը, ով հրամայել էր նրան շղթայել։ Գթասրտությամբ ցնցված Տրդատը բարձրացրեց քրիստոնեության դրոշը՝ դարձնելով Հայաստանը առաջին երկիրը, որն այն ընդունեց որպես պետական կրոն։
Այսօր այցելուները կարող են իջնել նույն նեղ խուցը՝ շնչելով այն զով օդը, որ առ այսօր կրում է անվերջ աղոթքների ծանրությունը։ Այս բլրից Արարատ լեռը այնքան մոտ է, որ թվում է՝ ձեռք մեկնես՝ կհպվես։ Առավոտյան նրա լանջերը ոսկու շողերի մեջ են լողում, իսկ երեկոյան ծածկվում են նրա կարմիր բոցերի մեջ։ Խոր Վիրապը մնում է այն վայրը, որտեղ ժամանակը կանգ է առնում, պատմության շշուկը հնչում է քամու մեջ, իսկ Արարատի տեսարանը հոգու խորքումարթնացնում է հավերժի զգացումը։
Մի զրույց կա, թե Մասիսի լանջին Նոյը տապանով վայրէջք կատարեց և այդտեղ խաղողի որթ տնկեց։ Օգոստոսին, երբ հալվում է Սիս լեռան ձյունը, խաղողն առաջին բերքն է տալիս՝ ի փառաբանում Հայկ նահապետի հաղթանակի, որով էլ սկսում է հայոց տոմարի Նոր Տարին, այժմ դա նշվում է որպես խաղողօրհնեք։ Հոկտեմբերին, երբ ձյունն իր սավանով ծածկում է Սիսի լանջերը, հայերը մաճառ են սարքում՝ ի նշանավորումն նրա, որ ժամանակն է գինի պատրաստել, այդպես էլ սկսում է գինու փառատոնը։
Այսօր այցելուները կարող են իջնել նույն նեղ խուցը՝ շնչելով այն զով օդը, որ առ այսօր կրում է անվերջ աղոթքների ծանրությունը։ Այս բլրից Արարատ լեռը այնքան մոտ է, որ թվում է՝ ձեռք մեկնես՝ կհպվես։ Առավոտյան նրա լանջերը ոսկու շողերի մեջ են լողում, իսկ երեկոյան ծածկվում են նրա կարմիր բոցերի մեջ։ Խոր Վիրապը մնում է այն վայրը, որտեղ ժամանակը կանգ է առնում, պատմության շշուկը հնչում է քամու մեջ, իսկ Արարատի տեսարանը հոգու խորքումարթնացնում է հավերժի զգացումը։
Մի զրույց կա, թե Մասիսի լանջին Նոյը տապանով վայրէջք կատարեց և այդտեղ խաղողի որթ տնկեց։ Օգոստոսին, երբ հալվում է Սիս լեռան ձյունը, խաղողն առաջին բերքն է տալիս՝ ի փառաբանում Հայկ նահապետի հաղթանակի, որով էլ սկսում է հայոց տոմարի Նոր Տարին, այժմ դա նշվում է որպես խաղողօրհնեք։ Հոկտեմբերին, երբ ձյունն իր սավանով ծածկում է Սիսի լանջերը, հայերը մաճառ են սարքում՝ ի նշանավորումն նրա, որ ժամանակն է գինի պատրաստել, այդպես էլ սկսում է գինու փառատոնը։
2. Նորավանք
50-60 րոպե
Վայոց Ձորի սրտում՝ կարմրավուն ժայռերի գրկում, որոնք կարծես բնությունն ինքը կանգնեցրել է որպես անառիկ պարիսպներ, թաքնված է Նորավանքը՝ հնագույն վանական համալիր, որ դարեր շարունակ եղել է Հայաստանի հոգևոր ու մշակութային կենտրոններից մեկը։ Նրա պատերը բարձրանում են Արփա գետի գեղատեսիլ կիրճի եզերքին, որտեղ լռությունը խախտում են միայն ուխտավորների քայլերի արձագանքն ու լեռներում թևածող արծիվների ճիչերը։ Վերջինս հայտնի է որպես Ամաղու գետի հովիտ, որը հանդիսանում է Հայաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների թեկնածու՝ իբրև բնական հուշարձան։
Համալիրը ստեղծվել է XIII դարում, որի կենտրոնում կանգնած է իր քարերի մեջ դարերի շունչը պահող Սուրբ Կարապետ եկեղեցին (1216-1221)։ Հյուսիսում բարձրանում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (1275), իսկ ամբողջ համալիրի գոհարը Սուրբ Աստվածածնի եկեղեցին է (1339)՝ իր նշանավոր արևմտյան ճակատով։ Երկրորդ հարկ տանող նեղ ու բուրգաձև աստիճանները դարձել են Նորավանքի խորհրդանիշը՝ ճարտարապետների հիացմունքի առարկան։ Դրանք, կարծես օդում կախված, միացնում են երկինքն ու երկիրը՝ յուրաքանչյուր քայլը դարձնելով հոգևոր բարձրացման ճանապարհ։
Դարերի ընթացքում վանքը դիմակայել է պատերազմների, երկրաշարժերի ու ամայացման, բայց միշտ վերածնվել է՝ ինչպես փունիկը մոխիրներից։ Այսօր Նորավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գլուխգործոց է, այլև ուժի վայր, որտեղ բնության խստաշունչ գեղեցկությունն ու վարպետ ճարտարապետությունը միաձուլվել են հավերժական ներդաշնակության։
Համալիրը ստեղծվել է XIII դարում, որի կենտրոնում կանգնած է իր քարերի մեջ դարերի շունչը պահող Սուրբ Կարապետ եկեղեցին (1216-1221)։ Հյուսիսում բարձրանում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (1275), իսկ ամբողջ համալիրի գոհարը Սուրբ Աստվածածնի եկեղեցին է (1339)՝ իր նշանավոր արևմտյան ճակատով։ Երկրորդ հարկ տանող նեղ ու բուրգաձև աստիճանները դարձել են Նորավանքի խորհրդանիշը՝ ճարտարապետների հիացմունքի առարկան։ Դրանք, կարծես օդում կախված, միացնում են երկինքն ու երկիրը՝ յուրաքանչյուր քայլը դարձնելով հոգևոր բարձրացման ճանապարհ։
Դարերի ընթացքում վանքը դիմակայել է պատերազմների, երկրաշարժերի ու ամայացման, բայց միշտ վերածնվել է՝ ինչպես փունիկը մոխիրներից։ Այսօր Նորավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գլուխգործոց է, այլև ուժի վայր, որտեղ բնության խստաշունչ գեղեցկությունն ու վարպետ ճարտարապետությունը միաձուլվել են հավերժական ներդաշնակության։
3. Քարահունջ (Զորաց քարեր) աստղադիտարան
20-30 րոպե
Սյունիքի քամաշունչ տարածքներում, որտեղ բլուրները աննկատ ձուլվում են ընդարձակ տափաստաններին, գտնվում է խորհրդավոր Քարահունջը. վայր որտեղ երկինքն ու երկիրը դարեր շարունակ կարծես զրուցում են լռության մեջ։ Այս նախապատմական շրջանի պատմամշակութային արգելոցը հայտնի է նաև որպես «Զորաց քարեր»։ Հնագետները այս հնագույն կառույցը թվագրում են մ.թ.ա. VI-V հազարամյակներին, և թեև 2004 թվականին Հայաստանի կառավարությունն այս մեգալիթյան կառույցը ճանաչել է որպես աստղադիտարան, այլ հետազոտողներ պնդում են, որ այն դամբարանադաշտ է։
Հսկայական քարե բեկորները, զարմանալի ճշգրտությամբ դասավորված շրջանով, ունեն կլորացված անցքեր, որոնց միջով, հավանաբար, հին քրմերն ու աստղագետները հետևում էին աստղերին, նշում եղանակները և գուցե ստեղծում առաջին երկնային քարտեզները։ Մոտակայքում հայտնաբերված ժայռապատկերները վկայում են, որ այս տարածաշրջանի բնակիչները դեռ գրի հայտնվելուց առաջ տիրապետում էին տիեզերքի մասին զարմանալի ճշգրիտ գիտելիքների։
Երբ երեկոյան արևը թաքնվում է լեռների հետևում, իսկ Քարահունջի վերևի երկինքը ծաղկում է հազարավոր աստղերով, թվում է, թե քամու շշնջյունում դեռ կենդանի են նրանք, ովքեր պատասխաններ որոնելոց երբևէ նայել են երկինք։
Տեղական ավանդազրույցները պատմում են, թե այս քարերը պահպանում են Տիեզերքի ուժը և բացահայտում են այն միայն մաքուր մտքերով այցելուներին։ Այսօր Քարահունջը ոչ միայն հնագիտական հուշարձան է, այլև մի վայր, որտեղ անցյալն ու անսահման երկինքը միաձուլվում են մեկ մեծ գաղտնիքի մեջ։
Հսկայական քարե բեկորները, զարմանալի ճշգրտությամբ դասավորված շրջանով, ունեն կլորացված անցքեր, որոնց միջով, հավանաբար, հին քրմերն ու աստղագետները հետևում էին աստղերին, նշում եղանակները և գուցե ստեղծում առաջին երկնային քարտեզները։ Մոտակայքում հայտնաբերված ժայռապատկերները վկայում են, որ այս տարածաշրջանի բնակիչները դեռ գրի հայտնվելուց առաջ տիրապետում էին տիեզերքի մասին զարմանալի ճշգրիտ գիտելիքների։
Երբ երեկոյան արևը թաքնվում է լեռների հետևում, իսկ Քարահունջի վերևի երկինքը ծաղկում է հազարավոր աստղերով, թվում է, թե քամու շշնջյունում դեռ կենդանի են նրանք, ովքեր պատասխաններ որոնելոց երբևէ նայել են երկինք։
Տեղական ավանդազրույցները պատմում են, թե այս քարերը պահպանում են Տիեզերքի ուժը և բացահայտում են այն միայն մաքուր մտքերով այցելուներին։ Այսօր Քարահունջը ոչ միայն հնագիտական հուշարձան է, այլև մի վայր, որտեղ անցյալն ու անսահման երկինքը միաձուլվում են մեկ մեծ գաղտնիքի մեջ։
4. Որոտնավանք
30-40 րոպե
Որոտանի կիրճի խոր անդունդի եզրին, կարծես կախված երկնքի ու ժայռերի միջև, վեր է խոյանում Որոտնավանքը՝ միջնադարյան վանական համալիր, որի քարերը շնչում են դարերի հուշն ու լեգենդները։ Նրա պատմությունը սկիզբ է առնում 1000 թվականին, երբ Սյունիքի թագուհի Շահանուխտը հրամայում է կառուցել այս սրբավայրը՝ իր հոգևոր ընծան վստահելով հավերժությանը։
Համալիրը ներառում է Սուրբ Գրիգորի, Սուրբ Ստեփանոսի և Սուրբ Կարապետի եկեղեցիները, ընդարձակ բակ, սյունազարդ սրահ, ուխտավորների տուն և հին գերեզմանոց։ Սակայն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Սուրբ Գրիգորի եկեղեցին, որից այսօր պահպանվել են միայն ավերակները։ Մատենագիր Ստեփանոս Օրբելյանը վկայում է, որ այն հիմնադրել է հենց Գրիգոր Լուսավորիչը, իսկ հետագայում վերակառուցել է վանական Ստեփանոսը՝ պատերին խոնարհության ու տոկունության ոգի փոխանցելով։
Դարեր շարունակ մարդիկ հավատացել են, թե եկեղեցու պատերը օժտված են օձի խայթոցից բուժելու զորությամբ։ Այդ պատճառով ուխտավորները, հաղթահարելով երկար ճանապարհներ, գալիս էին այստեղ՝ փրկություն ու հույս որոնելու։ Այսպես Որոտնավանքը դարձավ այն վայրերից մեկը, որտեղ աղոթքը միավորվեց հրաշքի հետ, իսկ լեգենդը՝ հավատքի։
Այսօր վանքը դիմավորում է ճանապարհորդներին լռությամբ ու վեհությամբ՝ կարծես հրավիրելով լսելու անցյալի շշուկները, որոնք հնչում են քարե կամարներից ու լեռնային լանջերից։ Որոտնավանքը ոչ միայն ճարտարապետական հուշարձան է, այլև Սյունիքի հոգևոր ուղու կենդանի տարեգիրքը՝ իր քարերի մեջ պահելով ժամանակի շունչը։
Համալիրը ներառում է Սուրբ Գրիգորի, Սուրբ Ստեփանոսի և Սուրբ Կարապետի եկեղեցիները, ընդարձակ բակ, սյունազարդ սրահ, ուխտավորների տուն և հին գերեզմանոց։ Սակայն առանձնահատուկ տեղ է զբաղեցնում Սուրբ Գրիգորի եկեղեցին, որից այսօր պահպանվել են միայն ավերակները։ Մատենագիր Ստեփանոս Օրբելյանը վկայում է, որ այն հիմնադրել է հենց Գրիգոր Լուսավորիչը, իսկ հետագայում վերակառուցել է վանական Ստեփանոսը՝ պատերին խոնարհության ու տոկունության ոգի փոխանցելով։
Դարեր շարունակ մարդիկ հավատացել են, թե եկեղեցու պատերը օժտված են օձի խայթոցից բուժելու զորությամբ։ Այդ պատճառով ուխտավորները, հաղթահարելով երկար ճանապարհներ, գալիս էին այստեղ՝ փրկություն ու հույս որոնելու։ Այսպես Որոտնավանքը դարձավ այն վայրերից մեկը, որտեղ աղոթքը միավորվեց հրաշքի հետ, իսկ լեգենդը՝ հավատքի։
Այսօր վանքը դիմավորում է ճանապարհորդներին լռությամբ ու վեհությամբ՝ կարծես հրավիրելով լսելու անցյալի շշուկները, որոնք հնչում են քարե կամարներից ու լեռնային լանջերից։ Որոտնավանքը ոչ միայն ճարտարապետական հուշարձան է, այլև Սյունիքի հոգևոր ուղու կենդանի տարեգիրքը՝ իր քարերի մեջ պահելով ժամանակի շունչը։
5. Գորիս
Գորիսը՝ Սյունիքի բաբախող սիրտը հանգչում է լեռնաշղթաների գրկում՝ ասես հողն ինքն է նրան պահել ու թաքցրել աշխարհից։ 19-րդ դարից ի վեր այն համարվել է օրինակելի քաղաք՝ մտածված կառուցապատմամբ, ստվերաշատ փողոցներով ու լեռների բույրով լցված այգիներով։ Նրա շուրջը բացվում է յուրահատուկ ժայռերի, անտառապատ բլուրների ու ոլորապտույտ կիրճերի տեսարան, որտեղ անհետանում է սահմանագիծը քաղաքի և նրան գրկաբաց ընդունող կենդանի բնության միջև:
Գորիսի փողոցներով քայլելիս զգում ես յուրահատուկ հանդարտություն ու կյանքի յուրահատուկ մի ռիթմ, որը միայն այս քաղաքին է հատուկ։ Այսօր Գորիսը մնում է ոչ միայն Սյունիքի մշակութային կենտրոնը, այլև կարևոր հանգույց, որ Հայաստանը կապում է հարևան Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ։ Նրա հյուրընկալությունը, հարուստ պատմությունը և եզակի տեսարժան վայրերին մոտ լինելը գրավում են յուրաքանչյուր ճանապարհորդի։ Քաղաքի շունչը զգացվում է արևամուտի ոսկեգույն լույսերում, հին քարաշեն տներում և տեղացիների պատմություններում, որոնք փոխանցում են Սյունիքի ոգին։
Գորիսը պարզապես մի կետ չէ քարտեզի վրա, այն հարավային Հայաստանի կենդանի այցեքարտն է, որտեղ անցյալն ու ներկան ներդաշնակորեն միահյուսվում են։ Այստեղ կարծես գրկախառնվում են Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակն ու Զանգեզուրի ծալքաբեկորային լեռնաշղթան, իսկ հողի սահքը կերտում է ժայռածին բուրգեր։
Գորիսի փողոցներով քայլելիս զգում ես յուրահատուկ հանդարտություն ու կյանքի յուրահատուկ մի ռիթմ, որը միայն այս քաղաքին է հատուկ։ Այսօր Գորիսը մնում է ոչ միայն Սյունիքի մշակութային կենտրոնը, այլև կարևոր հանգույց, որ Հայաստանը կապում է հարևան Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ։ Նրա հյուրընկալությունը, հարուստ պատմությունը և եզակի տեսարժան վայրերին մոտ լինելը գրավում են յուրաքանչյուր ճանապարհորդի։ Քաղաքի շունչը զգացվում է արևամուտի ոսկեգույն լույսերում, հին քարաշեն տներում և տեղացիների պատմություններում, որոնք փոխանցում են Սյունիքի ոգին։
Գորիսը պարզապես մի կետ չէ քարտեզի վրա, այն հարավային Հայաստանի կենդանի այցեքարտն է, որտեղ անցյալն ու ներկան ներդաշնակորեն միահյուսվում են։ Այստեղ կարծես գրկախառնվում են Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակն ու Զանգեզուրի ծալքաբեկորային լեռնաշղթան, իսկ հողի սահքը կերտում է ժայռածին բուրգեր։
Խնձորեսկի քարանձավեր, Սատանի կամուրջ, Տաթևի վանք, Տաթևեր ճոպանուղի, Շաքիի ջրվեժ, Հին Արենի գինու գործարան (էքսկուրսիա և համտես), Երևան
1. Խնձորեսկի քարանձավեր
50-60 րոպե
Խնձորեսկը գտնվում է Գորիս քաղաքից ընդամենը 8 կիլոմետր հեռավորության վրա։ Գյուղը հայտնի է իր բնական քարե գորգերով։ Հին Խնձորեսկը տարածվել է լեռնահովտի երկու լանջերին, որտեղ չկային հարթ տարածքներ բնակավայրեր կառուցելու համար, և այդ պատճառով էլ մարդիկ իրենց տունը ստեղծել են քարանձավների մեջ։
Հին Խնձորեսկը, հյուսված մշուշից ու քարից, ապաստան էր տվել սերունդների, որոնք ապրում էին ներդաշնակության մեջ՝ միաժամանակ և՛ դաժան, և՛ առատաձեռն երկրի հետ։ Այս պատմական քարանձավային բնակավայրը հայտնի է իր բնական ու մարդաստեղծ քարայրներով, չորս եկեղեցով ու երեք դպրոցով, և որտեղ երբևէ ապրել էր մինչև 15000 մարդ։ Նրանք գյուղի տարբեր թաղեր հասնելու համար օգտվում էին պարանների և աստիճանների համալիր համակարգից:
1722-1730 թվականների Սյունիքի ազգային ազատագրական շարժման ժամանակ Խնձորեսկը, իր անառիկ աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ, ծառայել է որպես Սյունիքի միջնաբերդ։ Այստեղ է թաղված հայոց սպարապետ Մխիթարը, վերջինիս կողքին՝ որդին՝ Ահարոնը, և Սյունաց մեծ տիկինը՝ Գոհարը:
Վերջերս Խնձորեսկում կառուցվել է նաև եզակի ճոճվող կամուրջ: Կամուրջի երկարությունը 160 մ է, բարձրությունը ձորի ամենախոր կետից՝ 63 մ, լայնությունը՝ 1.5 մ: 14 տ քաշ ունեցող այս կամրջով միաժամանակ կարող են անցնել 700 մարդ: Կամուրջը, որից հրաշալի տեսարան է բացվում, կապում է հին Խնձորեսկի երկու ափերը: Այդտեղից երևում են Խնձորեսկի եկեղեցիները և «Ինը մանուկի» աղբյուրը։
Հին Խնձորեսկը, հյուսված մշուշից ու քարից, ապաստան էր տվել սերունդների, որոնք ապրում էին ներդաշնակության մեջ՝ միաժամանակ և՛ դաժան, և՛ առատաձեռն երկրի հետ։ Այս պատմական քարանձավային բնակավայրը հայտնի է իր բնական ու մարդաստեղծ քարայրներով, չորս եկեղեցով ու երեք դպրոցով, և որտեղ երբևէ ապրել էր մինչև 15000 մարդ։ Նրանք գյուղի տարբեր թաղեր հասնելու համար օգտվում էին պարանների և աստիճանների համալիր համակարգից:
1722-1730 թվականների Սյունիքի ազգային ազատագրական շարժման ժամանակ Խնձորեսկը, իր անառիկ աշխարհագրական դիրքի շնորհիվ, ծառայել է որպես Սյունիքի միջնաբերդ։ Այստեղ է թաղված հայոց սպարապետ Մխիթարը, վերջինիս կողքին՝ որդին՝ Ահարոնը, և Սյունաց մեծ տիկինը՝ Գոհարը:
Վերջերս Խնձորեսկում կառուցվել է նաև եզակի ճոճվող կամուրջ: Կամուրջի երկարությունը 160 մ է, բարձրությունը ձորի ամենախոր կետից՝ 63 մ, լայնությունը՝ 1.5 մ: 14 տ քաշ ունեցող այս կամրջով միաժամանակ կարող են անցնել 700 մարդ: Կամուրջը, որից հրաշալի տեսարան է բացվում, կապում է հին Խնձորեսկի երկու ափերը: Այդտեղից երևում են Խնձորեսկի եկեղեցիները և «Ինը մանուկի» աղբյուրը։
2. Սատանի կամուրջ
10-20 րոպե
Սատանի կամուրջը Սյունիքի ամենաանհավանական բնական հրաշքներից է, որ դարերի ընթացքում կերտվել է ջրի անհանգիստ հոսանքով։ Տրավերտինից կազմված այս յուրօրինակ գոյացությունը ձգվում է մռնչացող Որոտանի վրայով՝ մոտ 30 մետր երկարությամբ և գրեթե 60 մետր լայնությամբ։ Նրա հզոր քարե կամարները կարծես փորագրված լինեն անտեսանելի վարպետի ձեռքով, իսկ կիրճի պատերը, ներկված վարդագույն, դեղին ու կանաչ երանգներով, կրում են հանքային աղբյուրների գեղարվեստական շունչը։
Այսօր Գորիսից Տաթև տանող ճանապարհը անցնում է հենց կամրջի վրայով, և յուրաքանչյուր ճանապարհորդ, հաճախ նույնիսկ առանց գիտակցելու, հատում է այս առասպելներով պարուրված հնագույն բնական հուշարձանը։ Լեգենդը պատմում է, թե կամրջի տակ հոսող ջրի ծավալը պակաս է, քան վերևից դուրս եկողը: Հանելուկ, որը տեղացիները բացատրում են վերևից անընդհատ կաթկթող հանքային ջրերով. կարծես հենց երկիրն է իր խորքերից սնում այս աղբյուրը:
Կամրջից ներքև նայելով՝ բացվում է քարե կամարների ու հոսող աղբյուրների ամբողջ մի գաղտնի աշխարհ։ Սատանի կամուրջը ոչ միայն զարմացնում է իր ամրությամբ ու գեղեցկությամբ, այլև հմայում խորհրդավորության մթնոլորտով՝ դառնալով Սյունիքի կենդանի լեգենդ։
Այսօր Գորիսից Տաթև տանող ճանապարհը անցնում է հենց կամրջի վրայով, և յուրաքանչյուր ճանապարհորդ, հաճախ նույնիսկ առանց գիտակցելու, հատում է այս առասպելներով պարուրված հնագույն բնական հուշարձանը։ Լեգենդը պատմում է, թե կամրջի տակ հոսող ջրի ծավալը պակաս է, քան վերևից դուրս եկողը: Հանելուկ, որը տեղացիները բացատրում են վերևից անընդհատ կաթկթող հանքային ջրերով. կարծես հենց երկիրն է իր խորքերից սնում այս աղբյուրը:
Կամրջից ներքև նայելով՝ բացվում է քարե կամարների ու հոսող աղբյուրների ամբողջ մի գաղտնի աշխարհ։ Սատանի կամուրջը ոչ միայն զարմացնում է իր ամրությամբ ու գեղեցկությամբ, այլև հմայում խորհրդավորության մթնոլորտով՝ դառնալով Սյունիքի կենդանի լեգենդ։
3. Տաթևի վանք
50-60 րոպե
Զանգեզուրի ժառիվեր լեռնաշղթաների մեջ՝ խոր կիրճերի ու ոլորուն լեռնային ճանապարհների վերևում վեր է խոյանում Տաթևի վանական համալիրը՝ հայկական միջնադարյան ճարտարապետության անզուգական գլուխգործոցը։ Հին հեթանոսական սրբավայրի տեղում 9-րդ դարում հիմնադրված այս միաբանությունը դարձավ Սյունիքի իշխանության հոգևոր և քաղաքական կենտրոնը։ Վանական պարիսպները, կանգնած անդունդի եզրին, կարծես միաձուլվում են լեռների քարեղեն զանգվածին, իսկ դրանց շահավետ դիրքը գրեթե անառիկ էր դարձնում վանքը թշնամիների համար։
Բարդ ժամանակներում Տաթևը վերածվում էր ամրոցի, որի հզոր պատերի ներսում ծաղկում էր ոչ միայն վանական կյանքը, այլև պահվում էին երկրի գանձերն ու սրբությունները։ Գաղտնի պահեստներն ու ստորգետնյա անցումները, որոնք կապում էին վանքը արտաքին աշխարհի հետ, հնարավորություն էին տալիս վանքին կանգուն մնալ պաշարման օրերին: Լեգենդը պատմում է, որ հենց դրանց շնորհիվ էին պահպանվում սրբավայրի մասունքներն ու ձեռագրերը։
Տաթևը դարեր շարունակ եղել է այն վայրը, որտեղ ճառագող հավատը միաձուլվում էր իմաստության ու քաղաքական զորության հետ, իսկ նրա պատերը լսել են և՛ աղոթքներ, և՛ ճակատագրական խոսքեր, որոնք որոշել են Սյունիքի ապագան:
Վանական համալիրի տարածքից դուրս, սակայն Որոտանի ժայռակոփ կիրճում գտնվում են այլ վանքեր, որոնք ավերվել են 1931 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժի ժամանակ։ Այս ամենին յուրահատուկ հմայլք են հաղորդում ձորի խորքում գտնվող Սատանի անձեռակերտ կամուրջը և Սյունյաց մեծ անապատը։ Վերջինս ավելի քան կես կիլոմետր երկարությամբ գետնուղով կապված էր Տաթևի վանքին, որը ևս վնասվել է երկրաշարժի պատճառով և փակվել քարերով։
Բարդ ժամանակներում Տաթևը վերածվում էր ամրոցի, որի հզոր պատերի ներսում ծաղկում էր ոչ միայն վանական կյանքը, այլև պահվում էին երկրի գանձերն ու սրբությունները։ Գաղտնի պահեստներն ու ստորգետնյա անցումները, որոնք կապում էին վանքը արտաքին աշխարհի հետ, հնարավորություն էին տալիս վանքին կանգուն մնալ պաշարման օրերին: Լեգենդը պատմում է, որ հենց դրանց շնորհիվ էին պահպանվում սրբավայրի մասունքներն ու ձեռագրերը։
Տաթևը դարեր շարունակ եղել է այն վայրը, որտեղ ճառագող հավատը միաձուլվում էր իմաստության ու քաղաքական զորության հետ, իսկ նրա պատերը լսել են և՛ աղոթքներ, և՛ ճակատագրական խոսքեր, որոնք որոշել են Սյունիքի ապագան:
Վանական համալիրի տարածքից դուրս, սակայն Որոտանի ժայռակոփ կիրճում գտնվում են այլ վանքեր, որոնք ավերվել են 1931 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժի ժամանակ։ Այս ամենին յուրահատուկ հմայլք են հաղորդում ձորի խորքում գտնվող Սատանի անձեռակերտ կամուրջը և Սյունյաց մեծ անապատը։ Վերջինս ավելի քան կես կիլոմետր երկարությամբ գետնուղով կապված էր Տաթևի վանքին, որը ևս վնասվել է երկրաշարժի պատճառով և փակվել քարերով։
4. Տաթևեր ճոպանուղի
10-15 րոպե
2010 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Տաթևի հովտում հնչած տոնական զանգերը ազդարարեցին ոչ միայն միջնադարյան վանքի վերածնունդը, այլև ինժեներական բացառիկ հրաշքի՝ «Տաթևի թևեր» ճոպանուղու բացումը։ 5.7 կմ երկարությամբ այս օդային ուղին կապում է Հալիձոր գյուղն ու Տաթևի վանքը՝ ընդգրկվելով Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի ամենաերկար հետադարձելի ճոպանուղի։
Կառուցված լինելով ընդամենը 11 ամսում՝ այն զարմացրեց անգամ ամենափորձառու ճանապարհորդներին։ Վագոնները սահում են Որոտանի գետի խոր կիրճի վրայով՝ անցնելով դեպի հորիզոն ձգվող բլուրների ու անտառների վերևով։ Երեք հզոր աշտարակներ՝ ինչպես քարե պահապաններ, պահում են մալուխները, որոնց վրայով երկու վագոնները շարժվում են միմյանց հակառակ ուղղություններով։
Ավելի քան 300 մետր բարձրության վրա 11 րոպե տևող այս ճանապարհորդության ընթացքում ուղևորները ոչ միայն հասնում են Տաթևի վանք, այլև ականատես լինում անպշեցնող տեսարանների։ Յուրաքանչյուր վագոն կարող է տեղափոխել մինչև 30 ուղևոր, իսկ վեց հզոր մալուխները ապահովում են հարթ և անվտանգ ճանապարհորդությունը:
«Տաթևի թևեր»-ը պարզապես փոխադրման միջոց չէ՝ այլ դարպաս դեպի անցյալ, երբ, մոտենալով վանքին, զգում ես, թե ինչպես ժամանակն ու տարածությունը միահյուսվում են մեկ ամբողջական պատկերում։ Այստեղ հենց թռիչքն է վերածվում լեգենդի, որ իր թևերով տանում է դեպի Սյունիքի սիրտը:
Կառուցված լինելով ընդամենը 11 ամսում՝ այն զարմացրեց անգամ ամենափորձառու ճանապարհորդներին։ Վագոնները սահում են Որոտանի գետի խոր կիրճի վրայով՝ անցնելով դեպի հորիզոն ձգվող բլուրների ու անտառների վերևով։ Երեք հզոր աշտարակներ՝ ինչպես քարե պահապաններ, պահում են մալուխները, որոնց վրայով երկու վագոնները շարժվում են միմյանց հակառակ ուղղություններով։
Ավելի քան 300 մետր բարձրության վրա 11 րոպե տևող այս ճանապարհորդության ընթացքում ուղևորները ոչ միայն հասնում են Տաթևի վանք, այլև ականատես լինում անպշեցնող տեսարանների։ Յուրաքանչյուր վագոն կարող է տեղափոխել մինչև 30 ուղևոր, իսկ վեց հզոր մալուխները ապահովում են հարթ և անվտանգ ճանապարհորդությունը:
«Տաթևի թևեր»-ը պարզապես փոխադրման միջոց չէ՝ այլ դարպաս դեպի անցյալ, երբ, մոտենալով վանքին, զգում ես, թե ինչպես ժամանակն ու տարածությունը միահյուսվում են մեկ ամբողջական պատկերում։ Այստեղ հենց թռիչքն է վերածվում լեգենդի, որ իր թևերով տանում է դեպի Սյունիքի սիրտը:
5. Շաքիի ջրվեժ
30-40 րոպե
Հայաստանի հարավում` Սիսիանից ոչ հեռու, Սյունիքի հյուրընկալ անկյունում թաքնված է Շաքիի ջրվեժը՝ բնության հրաշք, որի գեղեցկությունը գերում է առաջին հայացքից։ Ժայռերի ու կանաչ լանջերի միջև, հին ծառերի ստվերում, արծաթափայլ ջրերը սահում են ներքև՝ լցնելով օդը միաժամանակ փափուկ աղմուկով և զովությամբ։ Այստեղ ամեն օր հնչում է նույն մեղեդին՝ վերից իջնող ջրի երաժշտությունը, որ հիշեցնում է լեռների հնագույն երգերը։ Լեգենդը պատմում է Շաքի անունով գեղեցկուհու մասին, որը, փախչելով թշնամիներից, նետվեց ժայռից թափվող բուռն ջրերի մեջ, և ջուրը նրան գրկեց՝ հավերժ պահելով նրա անունը։
Հզոր լեռներով շրջապատված այս տեսարանը նման է կենդանի կտավի, որ նկարել է հենց բնությունը։ Ամռանը արևի շողերը ջրի շիթերի միջով ծիածան են հյուսում օդում, իսկ ձմռանը ջրվեժը վերածվում է բյուրեղյա սառցե ամրոցի։ Սա մի վայր է ստեղծված լռության ու մտորումների համար, որտեղ ժամանակը մոռացվում է, և մնում է միայն ջրի ձայնը։ Շաքին ոչ միայն տեսարժան վայր է, այլև կենդանի Լեգենդ, որտեղ բնությունն ու պատմությունը միահյուսվում են մեկ հոսող հեքիաթի մեջ։
Հզոր լեռներով շրջապատված այս տեսարանը նման է կենդանի կտավի, որ նկարել է հենց բնությունը։ Ամռանը արևի շողերը ջրի շիթերի միջով ծիածան են հյուսում օդում, իսկ ձմռանը ջրվեժը վերածվում է բյուրեղյա սառցե ամրոցի։ Սա մի վայր է ստեղծված լռության ու մտորումների համար, որտեղ ժամանակը մոռացվում է, և մնում է միայն ջրի ձայնը։ Շաքին ոչ միայն տեսարժան վայր է, այլև կենդանի Լեգենդ, որտեղ բնությունն ու պատմությունը միահյուսվում են մեկ հոսող հեքիաթի մեջ։
6. Հին Արենի գինու գործարան
30-40 րոպե
Վայոց Ձորը այն վայրն է, որտեղ արևն ու քարը դարեր շարունակ պահել են գինու գաղտնիքը, իսկ Արենի գյուղը դարձել է այդ հնագույն ավանդության բանալին։ Այստեղ՝ քարանձավների խորքում, հնագետները հայտնաբերեցին աշխարհի ամենահին գինեգործական համալիրը՝ վկայություն այն մասին, որ մարդն ու խաղողը միավորվել են այս հողի վրա հազարամյակներ առաջ։ Այդ օրվանից Արենիի յուրաքանչյուր վազ կարծես իր մեջ է կրում դարերի հիշողությունը՝ պարգևելով ողկույզներ, որոնք լեցուն են հնագույն Հայաստանի բույրով։
«Հին Արենի» գինու գործարանը շարունակությունն է այդ լեգենդի՝ վերածելով խաղողը անցյալի և ապագայի կենդանի պատգամի։ Այստեղ ավանդույթն ու նորարարությունը քայլում են կողք կողքի: Ժամանակակից սրահներում, որտեղ թևածում է թարմ գինու բույրը, պատմական խաղողի տեսակները ժամանակակից տեխնոլոգիաների շնորհիվ ստանում են նոր կյանք։ Եվ նույնիսկ ունենալով ավելի քան 250 տոննա վերամշակման կարողություն՝ յուրաքանչյուր բաժակում զգացվում է ոչ թե այս ծավալը, այլ հոգին։
Այս գինին պարզապես խմիչք չէ՝ այն Վայոց Ձորի արևահամ ու քամիներով լցված ձայնն է։ Յուրաքանչյուր կում հրավիրում է լսել հնագույն քարանձավների շշունջը, զգալ հավերժության շունչը և հասկանալ, թե ինչու է Արենին համարվում հայկական գինեգործության օրրան։
«Հին Արենի» գինու գործարանը շարունակությունն է այդ լեգենդի՝ վերածելով խաղողը անցյալի և ապագայի կենդանի պատգամի։ Այստեղ ավանդույթն ու նորարարությունը քայլում են կողք կողքի: Ժամանակակից սրահներում, որտեղ թևածում է թարմ գինու բույրը, պատմական խաղողի տեսակները ժամանակակից տեխնոլոգիաների շնորհիվ ստանում են նոր կյանք։ Եվ նույնիսկ ունենալով ավելի քան 250 տոննա վերամշակման կարողություն՝ յուրաքանչյուր բաժակում զգացվում է ոչ թե այս ծավալը, այլ հոգին։
Այս գինին պարզապես խմիչք չէ՝ այն Վայոց Ձորի արևահամ ու քամիներով լցված ձայնն է։ Յուրաքանչյուր կում հրավիրում է լսել հնագույն քարանձավների շշունջը, զգալ հավերժության շունչը և հասկանալ, թե ինչու է Արենին համարվում հայկական գինեգործության օրրան։
Ներառված է
-
Փորձառու վարորդներ
-
Օդորակիչով մեքենաներ
-
Շշալցված ջուր
-
Մեկնարկը (ավարտը) Երևանում ցանկացած վայրից
-
Տրանսպորտային միջոցի և ուղևորների ապահովագրություն
-
Լրացուցիչ կանգառներ երթուղում
-
Վարորդի/էքսկուրսավարի գիշերակացը և սնունդը
Ներառված չէ
-
Գիշերակաց հյուրանոցում
-
Զգալի շեղումներ երթուղուց
-
Ալկոհոլային խմիչքներ՝ ճաշով տարբերակն ընտրելու դեպքում
-
Աուդիոգիդեր
-
Wi-Fi տրանսպորտում
Առանձնահատկություններ
- Հիացեք դեպի Բիբլիական Արարատ լեռը բացվող դյութիչ տեսարանով
- Տեսեք յուրահատուկ երկհարկանի վանք
- Բացահայտեք աշխարհի հնագույն աստղադիտարաններից մեկի գաղտնիքները
- Ուսումնասիրեք հայտնի ճոճվող կամուրջը՝ անտառների և առեղծվածային քարանձավների խաչմերուկում
- Զգացեք կիրճերի յուրատեսակ մթնոլորտը
- Նստեք Գինեսի ռեկորդների գրքում գրանցված աշխարհի ամենաերկար ճոպանուղին
- Վայելեք բնության ոգեշնչող մեղեդին
- Համտեսեք հայկական անկրկնելի գինին
*Հարկ կլինի 365 աստիճան ոտքով իջնել՝ Խնձորեսկ հասնելու համար
Ամրագրման պայմաններ
Չեղարկում և փոփոխում
Ծանոթացեք մեր էքսկուրսավարների հետ
Արևիկ Մախսուդյան
HY
EN
Անունս Արև է։ Ես Հայաստանում անգլախոս զբոսավար եմ՝ 2018թ.-ից։ Եթե ինձ ընտրեք որպես էքսկուրսավար, Դուք կծանոթանաք Հայաստանի պատմությանը, բնությանը, մշակույթին և ավանդույթներին, իսկ որպես բոնուս՝ ես Ձեզ համար կկատարեմ հայկական ժողովրդական երգեր։
Մելանյա Հակոբյան
FR
HY
Ես՝ Մելանյա Հակոբյանս, Պրոֆեսիոնալ Զբոսավարների Հայկական Ասոցիացիայի և Տուրիզմի Հայկական Ֆեդերացիայի անդամ եմ։ 2017թ.-ից ուղեկցում եմ զբոսաշրջիկներին և պաշտոնական պատվիրակություններին՝ ներկայացնելով ոչ միայն Հայաստանի դարավոր պատմությունը, այլև իմ ժողովրդի ջերմությունն ու լեգենդար հյուրընկալությունը։ Զբոսավարությունն ուղղակի մասնագիտություն չէ ինձ համար, այն առաքելություն է՝ պատվով և սիրով ներկայացնելու հայրենիքս։ Եթե ցանկանում եք բացահայտել Հայաստանը ոչ զբոսաշրջիկի աչքերով, այլ զգալ այն հայի հոգով, ինձ համար մեծ պատիվ կլինի ուղեկցել Ձեզ:
Արևիկ Ավետիսյան
HY
DE
Ես Արևիկ Ավետիսյանն եմ՝ գերմանախոս զբոսավար։ Ինչու՞ ընտրել ինձ: Հայաստանի ժառանգության մասին իմ խորքային գիտելիքները, գերմաներենով ազատ հաղորդակցվելու հմտությունն ու հումորի զգացումը ապահովում են հետաքրքիր և հաճելի փորձառություն յուրաքանչյուր հյուրի համար։ Ինձ հետ հյուրերը բացահայտում են Հայաստանի տեսարժան վայրերը՝ իրական պատմությունների, տեղացիների հետ շփման միջոցով և վերջում անմոռանալի հուշեր են ունենում:
Հայկ Հարությունյան
RU
HY
EN
AR
Սիրելի՛ ընկերներ, մենք աշխատում ենք 11 ամիս և հանգստանում՝ ընդամենը 22 օր, իսկ Դուք ընտրել եք Հայաստանը՝ Ձեր արձակուրդը տոնի վերածելու համար։ Մեր թիմը պատրաստ է անել ամեն ինչ, որպեսզի ապահովի լավագույն սպասարկում։ Դե իսկ ինձ հետ Դուք ոչ միայն կբացահայտեք Հայաստանի գողտրիկ անկյունները, ճարտարապետական և բնական հուշարձանները, այլև շատ տեղեկություններ կստանաք մեր հայրենիքի պատմության, աշխարհագրության, տնտեսության և սոցիալական հարցերի, մշակույթի, ինչպես նաև բնության մասին։
Ձեզ կարող է հետաքրքրել նաև՝
