Անհատական էքսկուրսիա. Հայաստանի հարուստ պատմական ժառանգությունը 2 օրում
Ադմինի ընտրությունը
Խոր Վիրապի վանք, Հին Արենի գինու գործարան (էքսկուրսիա և համտես), Նորավանք, Տաթևի վանք, Տաթևեր ճոպանուղի, Գորիս
1. Խոր Վիրապի վանք
50-60 րոպե
Արարատյան դաշտի լայնաթև գրկում, որտեղ ձյունածածկ լեռան հսկայական հայացքի տակ դողում է օդը, վեր է խոյանում Խոր Վիրապը՝ սրբավայր, որտեղ Լեգենդը, հավատը և Հայաստանի սրտի զարկը դառնում են մեկ ամբողջություն։ Ասում են՝ այստեղ, խոր ու մութ փոսում, թագավոր Տրդատ Գ-ն ատելությամբ բանտարկեց Գրիգոր Լուսավորչին՝ իր ժողովրդին նոր լույս քարոզելու համար։ Տարիներ հոսեցին մթության մեջ, մինչև որ քարե պատերի ներսում տեղի ունեցավ հրաշք. Գրիգորի ձեռքերով բժշկվեց հենց այն թագավորը, ով հրամայել էր նրան շղթայել։ Գթասրտությամբ ցնցված Տրդատը բարձրացրեց քրիստոնեության դրոշը՝ դարձնելով Հայաստանը առաջին երկիրը, որն այն ընդունեց որպես պետական կրոն։
Այսօր այցելուները կարող են իջնել նույն նեղ խուցը՝ շնչելով այն զով օդը, որ առ այսօր կրում է անվերջ աղոթքների ծանրությունը։ Այս բլրից Արարատ լեռը այնքան մոտ է, որ թվում է՝ ձեռք մեկնես՝ կհպվես։ Առավոտյան նրա լանջերը ոսկու շողերի մեջ են լողում, իսկ երեկոյան ծածկվում են նրա կարմիր բոցերի մեջ։ Խոր Վիրապը մնում է այն վայրը, որտեղ ժամանակը կանգ է առնում, պատմության շշուկը հնչում է քամու մեջ, իսկ Արարատի տեսարանը հոգու խորքումարթնացնում է հավերժի զգացումը։
Մի զրույց կա, թե Մասիսի լանջին Նոյը տապանով վայրէջք կատարեց և այդտեղ խաղողի որթ տնկեց։ Օգոստոսին, երբ հալվում է Սիս լեռան ձյունը, խաղողն առաջին բերքն է տալիս՝ ի փառաբանում Հայկ նահապետի հաղթանակի, որով էլ սկսում է հայոց տոմարի Նոր Տարին, այժմ դա նշվում է որպես խաղողօրհնեք։ Հոկտեմբերին, երբ ձյունն իր սավանով ծածկում է Սիսի լանջերը, հայերը մաճառ են սարքում՝ ի նշանավորումն նրա, որ ժամանակն է գինի պատրաստել, այդպես էլ սկսում է գինու փառատոնը։
Այսօր այցելուները կարող են իջնել նույն նեղ խուցը՝ շնչելով այն զով օդը, որ առ այսօր կրում է անվերջ աղոթքների ծանրությունը։ Այս բլրից Արարատ լեռը այնքան մոտ է, որ թվում է՝ ձեռք մեկնես՝ կհպվես։ Առավոտյան նրա լանջերը ոսկու շողերի մեջ են լողում, իսկ երեկոյան ծածկվում են նրա կարմիր բոցերի մեջ։ Խոր Վիրապը մնում է այն վայրը, որտեղ ժամանակը կանգ է առնում, պատմության շշուկը հնչում է քամու մեջ, իսկ Արարատի տեսարանը հոգու խորքումարթնացնում է հավերժի զգացումը։
Մի զրույց կա, թե Մասիսի լանջին Նոյը տապանով վայրէջք կատարեց և այդտեղ խաղողի որթ տնկեց։ Օգոստոսին, երբ հալվում է Սիս լեռան ձյունը, խաղողն առաջին բերքն է տալիս՝ ի փառաբանում Հայկ նահապետի հաղթանակի, որով էլ սկսում է հայոց տոմարի Նոր Տարին, այժմ դա նշվում է որպես խաղողօրհնեք։ Հոկտեմբերին, երբ ձյունն իր սավանով ծածկում է Սիսի լանջերը, հայերը մաճառ են սարքում՝ ի նշանավորումն նրա, որ ժամանակն է գինի պատրաստել, այդպես էլ սկսում է գինու փառատոնը։
2. Հին Արենի գինու գործարան
30-40 րոպե
Վայոց Ձորը այն վայրն է, որտեղ արևն ու քարը դարեր շարունակ պահել են գինու գաղտնիքը, իսկ Արենի գյուղը դարձել է այդ հնագույն ավանդության բանալին։ Այստեղ՝ քարանձավների խորքում, հնագետները հայտնաբերեցին աշխարհի ամենահին գինեգործական համալիրը՝ վկայություն այն մասին, որ մարդն ու խաղողը միավորվել են այս հողի վրա հազարամյակներ առաջ։ Այդ օրվանից Արենիի յուրաքանչյուր վազ կարծես իր մեջ է կրում դարերի հիշողությունը՝ պարգևելով ողկույզներ, որոնք լեցուն են հնագույն Հայաստանի բույրով։
«Հին Արենի» գինու գործարանը շարունակությունն է այդ լեգենդի՝ վերածելով խաղողը անցյալի և ապագայի կենդանի պատգամի։ Այստեղ ավանդույթն ու նորարարությունը քայլում են կողք կողքի: Ժամանակակից սրահներում, որտեղ թևածում է թարմ գինու բույրը, պատմական խաղողի տեսակները ժամանակակից տեխնոլոգիաների շնորհիվ ստանում են նոր կյանք։ Եվ նույնիսկ ունենալով ավելի քան 250 տոննա վերամշակման կարողություն՝ յուրաքանչյուր բաժակում զգացվում է ոչ թե այս ծավալը, այլ հոգին։
Այս գինին պարզապես խմիչք չէ՝ այն Վայոց Ձորի արևահամ ու քամիներով լցված ձայնն է։ Յուրաքանչյուր կում հրավիրում է լսել հնագույն քարանձավների շշունջը, զգալ հավերժության շունչը և հասկանալ, թե ինչու է Արենին համարվում հայկական գինեգործության օրրան։
«Հին Արենի» գինու գործարանը շարունակությունն է այդ լեգենդի՝ վերածելով խաղողը անցյալի և ապագայի կենդանի պատգամի։ Այստեղ ավանդույթն ու նորարարությունը քայլում են կողք կողքի: Ժամանակակից սրահներում, որտեղ թևածում է թարմ գինու բույրը, պատմական խաղողի տեսակները ժամանակակից տեխնոլոգիաների շնորհիվ ստանում են նոր կյանք։ Եվ նույնիսկ ունենալով ավելի քան 250 տոննա վերամշակման կարողություն՝ յուրաքանչյուր բաժակում զգացվում է ոչ թե այս ծավալը, այլ հոգին։
Այս գինին պարզապես խմիչք չէ՝ այն Վայոց Ձորի արևահամ ու քամիներով լցված ձայնն է։ Յուրաքանչյուր կում հրավիրում է լսել հնագույն քարանձավների շշունջը, զգալ հավերժության շունչը և հասկանալ, թե ինչու է Արենին համարվում հայկական գինեգործության օրրան։
3. Նորավանք
50-60 րոպե
Վայոց Ձորի սրտում՝ կարմրավուն ժայռերի գրկում, որոնք կարծես բնությունն ինքը կանգնեցրել է որպես անառիկ պարիսպներ, թաքնված է Նորավանքը՝ հնագույն վանական համալիր, որ դարեր շարունակ եղել է Հայաստանի հոգևոր ու մշակութային կենտրոններից մեկը։ Նրա պատերը բարձրանում են Արփա գետի գեղատեսիլ կիրճի եզերքին, որտեղ լռությունը խախտում են միայն ուխտավորների քայլերի արձագանքն ու լեռներում թևածող արծիվների ճիչերը։ Վերջինս հայտնի է որպես Ամաղու գետի հովիտ, որը հանդիսանում է Հայաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների թեկնածու՝ իբրև բնական հուշարձան։
Համալիրը ստեղծվել է XIII դարում, որի կենտրոնում կանգնած է իր քարերի մեջ դարերի շունչը պահող Սուրբ Կարապետ եկեղեցին (1216-1221)։ Հյուսիսում բարձրանում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (1275), իսկ ամբողջ համալիրի գոհարը Սուրբ Աստվածածնի եկեղեցին է (1339)՝ իր նշանավոր արևմտյան ճակատով։ Երկրորդ հարկ տանող նեղ ու բուրգաձև աստիճանները դարձել են Նորավանքի խորհրդանիշը՝ ճարտարապետների հիացմունքի առարկան։ Դրանք, կարծես օդում կախված, միացնում են երկինքն ու երկիրը՝ յուրաքանչյուր քայլը դարձնելով հոգևոր բարձրացման ճանապարհ։
Դարերի ընթացքում վանքը դիմակայել է պատերազմների, երկրաշարժերի ու ամայացման, բայց միշտ վերածնվել է՝ ինչպես փունիկը մոխիրներից։ Այսօր Նորավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գլուխգործոց է, այլև ուժի վայր, որտեղ բնության խստաշունչ գեղեցկությունն ու վարպետ ճարտարապետությունը միաձուլվել են հավերժական ներդաշնակության։
Համալիրը ստեղծվել է XIII դարում, որի կենտրոնում կանգնած է իր քարերի մեջ դարերի շունչը պահող Սուրբ Կարապետ եկեղեցին (1216-1221)։ Հյուսիսում բարձրանում է Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին (1275), իսկ ամբողջ համալիրի գոհարը Սուրբ Աստվածածնի եկեղեցին է (1339)՝ իր նշանավոր արևմտյան ճակատով։ Երկրորդ հարկ տանող նեղ ու բուրգաձև աստիճանները դարձել են Նորավանքի խորհրդանիշը՝ ճարտարապետների հիացմունքի առարկան։ Դրանք, կարծես օդում կախված, միացնում են երկինքն ու երկիրը՝ յուրաքանչյուր քայլը դարձնելով հոգևոր բարձրացման ճանապարհ։
Դարերի ընթացքում վանքը դիմակայել է պատերազմների, երկրաշարժերի ու ամայացման, բայց միշտ վերածնվել է՝ ինչպես փունիկը մոխիրներից։ Այսօր Նորավանքը ոչ միայն ճարտարապետական գլուխգործոց է, այլև ուժի վայր, որտեղ բնության խստաշունչ գեղեցկությունն ու վարպետ ճարտարապետությունը միաձուլվել են հավերժական ներդաշնակության։
4. Տաթևի վանք
50-60 րոպե
Զանգեզուրի ժառիվեր լեռնաշղթաների մեջ՝ խոր կիրճերի ու ոլորուն լեռնային ճանապարհների վերևում վեր է խոյանում Տաթևի վանական համալիրը՝ հայկական միջնադարյան ճարտարապետության անզուգական գլուխգործոցը։ Հին հեթանոսական սրբավայրի տեղում 9-րդ դարում հիմնադրված այս միաբանությունը դարձավ Սյունիքի իշխանության հոգևոր և քաղաքական կենտրոնը։ Վանական պարիսպները, կանգնած անդունդի եզրին, կարծես միաձուլվում են լեռների քարեղեն զանգվածին, իսկ դրանց շահավետ դիրքը գրեթե անառիկ էր դարձնում վանքը թշնամիների համար։
Բարդ ժամանակներում Տաթևը վերածվում էր ամրոցի, որի հզոր պատերի ներսում ծաղկում էր ոչ միայն վանական կյանքը, այլև պահվում էին երկրի գանձերն ու սրբությունները։ Գաղտնի պահեստներն ու ստորգետնյա անցումները, որոնք կապում էին վանքը արտաքին աշխարհի հետ, հնարավորություն էին տալիս վանքին կանգուն մնալ պաշարման օրերին: Լեգենդը պատմում է, որ հենց դրանց շնորհիվ էին պահպանվում սրբավայրի մասունքներն ու ձեռագրերը։
Տաթևը դարեր շարունակ եղել է այն վայրը, որտեղ ճառագող հավատը միաձուլվում էր իմաստության ու քաղաքական զորության հետ, իսկ նրա պատերը լսել են և՛ աղոթքներ, և՛ ճակատագրական խոսքեր, որոնք որոշել են Սյունիքի ապագան:
Վանական համալիրի տարածքից դուրս, սակայն Որոտանի ժայռակոփ կիրճում գտնվում են այլ վանքեր, որոնք ավերվել են 1931 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժի ժամանակ։ Այս ամենին յուրահատուկ հմայլք են հաղորդում ձորի խորքում գտնվող Սատանի անձեռակերտ կամուրջը և Սյունյաց մեծ անապատը։ Վերջինս ավելի քան կես կիլոմետր երկարությամբ գետնուղով կապված էր Տաթևի վանքին, որը ևս վնասվել է երկրաշարժի պատճառով և փակվել քարերով։
Բարդ ժամանակներում Տաթևը վերածվում էր ամրոցի, որի հզոր պատերի ներսում ծաղկում էր ոչ միայն վանական կյանքը, այլև պահվում էին երկրի գանձերն ու սրբությունները։ Գաղտնի պահեստներն ու ստորգետնյա անցումները, որոնք կապում էին վանքը արտաքին աշխարհի հետ, հնարավորություն էին տալիս վանքին կանգուն մնալ պաշարման օրերին: Լեգենդը պատմում է, որ հենց դրանց շնորհիվ էին պահպանվում սրբավայրի մասունքներն ու ձեռագրերը։
Տաթևը դարեր շարունակ եղել է այն վայրը, որտեղ ճառագող հավատը միաձուլվում էր իմաստության ու քաղաքական զորության հետ, իսկ նրա պատերը լսել են և՛ աղոթքներ, և՛ ճակատագրական խոսքեր, որոնք որոշել են Սյունիքի ապագան:
Վանական համալիրի տարածքից դուրս, սակայն Որոտանի ժայռակոփ կիրճում գտնվում են այլ վանքեր, որոնք ավերվել են 1931 թվականի Զանգեզուրի երկրաշարժի ժամանակ։ Այս ամենին յուրահատուկ հմայլք են հաղորդում ձորի խորքում գտնվող Սատանի անձեռակերտ կամուրջը և Սյունյաց մեծ անապատը։ Վերջինս ավելի քան կես կիլոմետր երկարությամբ գետնուղով կապված էր Տաթևի վանքին, որը ևս վնասվել է երկրաշարժի պատճառով և փակվել քարերով։
5. Տաթևեր ճոպանուղի
10-15 րոպե
2010 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Տաթևի հովտում հնչած տոնական զանգերը ազդարարեցին ոչ միայն միջնադարյան վանքի վերածնունդը, այլև ինժեներական բացառիկ հրաշքի՝ «Տաթևի թևեր» ճոպանուղու բացումը։ 5.7 կմ երկարությամբ այս օդային ուղին կապում է Հալիձոր գյուղն ու Տաթևի վանքը՝ ընդգրկվելով Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի ամենաերկար հետադարձելի ճոպանուղի։
Կառուցված լինելով ընդամենը 11 ամսում՝ այն զարմացրեց անգամ ամենափորձառու ճանապարհորդներին։ Վագոնները սահում են Որոտանի գետի խոր կիրճի վրայով՝ անցնելով դեպի հորիզոն ձգվող բլուրների ու անտառների վերևով։ Երեք հզոր աշտարակներ՝ ինչպես քարե պահապաններ, պահում են մալուխները, որոնց վրայով երկու վագոնները շարժվում են միմյանց հակառակ ուղղություններով։
Ավելի քան 300 մետր բարձրության վրա 11 րոպե տևող այս ճանապարհորդության ընթացքում ուղևորները ոչ միայն հասնում են Տաթևի վանք, այլև ականատես լինում անպշեցնող տեսարանների։ Յուրաքանչյուր վագոն կարող է տեղափոխել մինչև 30 ուղևոր, իսկ վեց հզոր մալուխները ապահովում են հարթ և անվտանգ ճանապարհորդությունը:
«Տաթևի թևեր»-ը պարզապես փոխադրման միջոց չէ՝ այլ դարպաս դեպի անցյալ, երբ, մոտենալով վանքին, զգում ես, թե ինչպես ժամանակն ու տարածությունը միահյուսվում են մեկ ամբողջական պատկերում։ Այստեղ հենց թռիչքն է վերածվում լեգենդի, որ իր թևերով տանում է դեպի Սյունիքի սիրտը:
Կառուցված լինելով ընդամենը 11 ամսում՝ այն զարմացրեց անգամ ամենափորձառու ճանապարհորդներին։ Վագոնները սահում են Որոտանի գետի խոր կիրճի վրայով՝ անցնելով դեպի հորիզոն ձգվող բլուրների ու անտառների վերևով։ Երեք հզոր աշտարակներ՝ ինչպես քարե պահապաններ, պահում են մալուխները, որոնց վրայով երկու վագոնները շարժվում են միմյանց հակառակ ուղղություններով։
Ավելի քան 300 մետր բարձրության վրա 11 րոպե տևող այս ճանապարհորդության ընթացքում ուղևորները ոչ միայն հասնում են Տաթևի վանք, այլև ականատես լինում անպշեցնող տեսարանների։ Յուրաքանչյուր վագոն կարող է տեղափոխել մինչև 30 ուղևոր, իսկ վեց հզոր մալուխները ապահովում են հարթ և անվտանգ ճանապարհորդությունը:
«Տաթևի թևեր»-ը պարզապես փոխադրման միջոց չէ՝ այլ դարպաս դեպի անցյալ, երբ, մոտենալով վանքին, զգում ես, թե ինչպես ժամանակն ու տարածությունը միահյուսվում են մեկ ամբողջական պատկերում։ Այստեղ հենց թռիչքն է վերածվում լեգենդի, որ իր թևերով տանում է դեպի Սյունիքի սիրտը:
6. Գորիս
Գորիսը՝ Սյունիքի բաբախող սիրտը հանգչում է լեռնաշղթաների գրկում՝ ասես հողն ինքն է նրան պահել ու թաքցրել աշխարհից։ 19-րդ դարից ի վեր այն համարվել է օրինակելի քաղաք՝ մտածված կառուցապատմամբ, ստվերաշատ փողոցներով ու լեռների բույրով լցված այգիներով։ Նրա շուրջը բացվում է յուրահատուկ ժայռերի, անտառապատ բլուրների ու ոլորապտույտ կիրճերի տեսարան, որտեղ անհետանում է սահմանագիծը քաղաքի և նրան գրկաբաց ընդունող կենդանի բնության միջև:
Գորիսի փողոցներով քայլելիս զգում ես յուրահատուկ հանդարտություն ու կյանքի յուրահատուկ մի ռիթմ, որը միայն այս քաղաքին է հատուկ։ Այսօր Գորիսը մնում է ոչ միայն Սյունիքի մշակութային կենտրոնը, այլև կարևոր հանգույց, որ Հայաստանը կապում է հարևան Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ։ Նրա հյուրընկալությունը, հարուստ պատմությունը և եզակի տեսարժան վայրերին մոտ լինելը գրավում են յուրաքանչյուր ճանապարհորդի։ Քաղաքի շունչը զգացվում է արևամուտի ոսկեգույն լույսերում, հին քարաշեն տներում և տեղացիների պատմություններում, որոնք փոխանցում են Սյունիքի ոգին։
Գորիսը պարզապես մի կետ չէ քարտեզի վրա, այն հարավային Հայաստանի կենդանի այցեքարտն է, որտեղ անցյալն ու ներկան ներդաշնակորեն միահյուսվում են։ Այստեղ կարծես գրկախառնվում են Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակն ու Զանգեզուրի ծալքաբեկորային լեռնաշղթան, իսկ հողի սահքը կերտում է ժայռածին բուրգեր։
Գորիսի փողոցներով քայլելիս զգում ես յուրահատուկ հանդարտություն ու կյանքի յուրահատուկ մի ռիթմ, որը միայն այս քաղաքին է հատուկ։ Այսօր Գորիսը մնում է ոչ միայն Սյունիքի մշակութային կենտրոնը, այլև կարևոր հանգույց, որ Հայաստանը կապում է հարևան Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ։ Նրա հյուրընկալությունը, հարուստ պատմությունը և եզակի տեսարժան վայրերին մոտ լինելը գրավում են յուրաքանչյուր ճանապարհորդի։ Քաղաքի շունչը զգացվում է արևամուտի ոսկեգույն լույսերում, հին քարաշեն տներում և տեղացիների պատմություններում, որոնք փոխանցում են Սյունիքի ոգին։
Գորիսը պարզապես մի կետ չէ քարտեզի վրա, այն հարավային Հայաստանի կենդանի այցեքարտն է, որտեղ անցյալն ու ներկան ներդաշնակորեն միահյուսվում են։ Այստեղ կարծես գրկախառնվում են Սյունիքի հրաբխային բարձրավանդակն ու Զանգեզուրի ծալքաբեկորային լեռնաշղթան, իսկ հողի սահքը կերտում է ժայռածին բուրգեր։
Քարահունջ (Զորաց քարեր) աստղադիտարան, Ջերմուկ, Օրբելյանների քարավանատուն (Սելիմ), Սևանա լիճ, Սևանավանք, Երևան
1. Քարահունջ (Զորաց քարեր) աստղադիտարան
20-30 րոպե
Սյունիքի քամաշունչ տարածքներում, որտեղ բլուրները աննկատ ձուլվում են ընդարձակ տափաստաններին, գտնվում է խորհրդավոր Քարահունջը. վայր որտեղ երկինքն ու երկիրը դարեր շարունակ կարծես զրուցում են լռության մեջ։ Այս նախապատմական շրջանի պատմամշակութային արգելոցը հայտնի է նաև որպես «Զորաց քարեր»։ Հնագետները այս հնագույն կառույցը թվագրում են մ.թ.ա. VI-V հազարամյակներին, և թեև 2004 թվականին Հայաստանի կառավարությունն այս մեգալիթյան կառույցը ճանաչել է որպես աստղադիտարան, այլ հետազոտողներ պնդում են, որ այն դամբարանադաշտ է։
Հսկայական քարե բեկորները, զարմանալի ճշգրտությամբ դասավորված շրջանով, ունեն կլորացված անցքեր, որոնց միջով, հավանաբար, հին քրմերն ու աստղագետները հետևում էին աստղերին, նշում եղանակները և գուցե ստեղծում առաջին երկնային քարտեզները։ Մոտակայքում հայտնաբերված ժայռապատկերները վկայում են, որ այս տարածաշրջանի բնակիչները դեռ գրի հայտնվելուց առաջ տիրապետում էին տիեզերքի մասին զարմանալի ճշգրիտ գիտելիքների։
Երբ երեկոյան արևը թաքնվում է լեռների հետևում, իսկ Քարահունջի վերևի երկինքը ծաղկում է հազարավոր աստղերով, թվում է, թե քամու շշնջյունում դեռ կենդանի են նրանք, ովքեր պատասխաններ որոնելոց երբևէ նայել են երկինք։
Տեղական ավանդազրույցները պատմում են, թե այս քարերը պահպանում են Տիեզերքի ուժը և բացահայտում են այն միայն մաքուր մտքերով այցելուներին։ Այսօր Քարահունջը ոչ միայն հնագիտական հուշարձան է, այլև մի վայր, որտեղ անցյալն ու անսահման երկինքը միաձուլվում են մեկ մեծ գաղտնիքի մեջ։
Հսկայական քարե բեկորները, զարմանալի ճշգրտությամբ դասավորված շրջանով, ունեն կլորացված անցքեր, որոնց միջով, հավանաբար, հին քրմերն ու աստղագետները հետևում էին աստղերին, նշում եղանակները և գուցե ստեղծում առաջին երկնային քարտեզները։ Մոտակայքում հայտնաբերված ժայռապատկերները վկայում են, որ այս տարածաշրջանի բնակիչները դեռ գրի հայտնվելուց առաջ տիրապետում էին տիեզերքի մասին զարմանալի ճշգրիտ գիտելիքների։
Երբ երեկոյան արևը թաքնվում է լեռների հետևում, իսկ Քարահունջի վերևի երկինքը ծաղկում է հազարավոր աստղերով, թվում է, թե քամու շշնջյունում դեռ կենդանի են նրանք, ովքեր պատասխաններ որոնելոց երբևէ նայել են երկինք։
Տեղական ավանդազրույցները պատմում են, թե այս քարերը պահպանում են Տիեզերքի ուժը և բացահայտում են այն միայն մաքուր մտքերով այցելուներին։ Այսօր Քարահունջը ոչ միայն հնագիտական հուշարձան է, այլև մի վայր, որտեղ անցյալն ու անսահման երկինքը միաձուլվում են մեկ մեծ գաղտնիքի մեջ։
2. Ջերմուկ
50-60 րոպե
Վայոց Ձորի հյուսիսարևելքում՝ լեռնաշղթաների ու խիտ անտառների գրկում է գտնվում Ջերմուկը՝ առողջության և խաղաղության խորհրդանիշ դարձած առողջարանային քաղաքը։ Այստեղ, լեռների լռության ու թարմության մեջ, բխում են աղբյուրներ, որոնցից յուրաքանչյուրը ունի իր համն ու բնույթը՝ սկսած բյուրեղյա մաքուր քաղցրահամ ջրերից մինչև հանքանյութերով հարուստ հոսքեր, որոնք դարեր շարունակ ծառայել են բուժման և ուժերի վերականգնման համար։
Ջերմուկը հյուրերին դիմավորում է մեղմ կլիմայով, զով ու արևաշատ ամառներով, պայծառ ու մաքուր օրերով, ձյունաշատ, բայց խաղաղ ու անքամի ձմեռներով։ Լեռնային օդը, լցված սոսիների ու դաշտային ծաղիկների բույրով, կարծես ինքնին լինի բուժիչ էլիքսիր։ Քաղաքի առողջարանները, շրջապատված գեղատեսիլ բնանկարով, առաջարկում են ոչ միայն հանգիստ, այլև լիարժեք վերածնունդ, որտեղ մարմինն ու հոգին գտնում են իրենց ներդաշնակությունը։
Լեգենդը պատմում է, որ Ջերմուկի բուժիչ ջրերը առաջինը հայտնաբերել են հովիվները՝ նկատելով թե ինչպես է այդ ջուրը բուժում իրենց կենդանիների վերքերը։ Այդ ժամանակներից ի վեր՝ թե հասարակ մարդիկ, թե ազնվականներ եկել են այստեղ՝ ուժ ու ներշնչանք ստանալու։
Այսօր Ջերմուկը ոչ միայն առողջարանային կենտրոն է, այլև վայր, որտեղ լեռները, ջուրը և մարդը ապրում են հազվագյուտ ներդաշնակությամբ՝ յուրաքանչյուր այցելուի պարգևելով ներքին խաղաղություն և վերածնման զգացում։
Ջերմուկը հյուրերին դիմավորում է մեղմ կլիմայով, զով ու արևաշատ ամառներով, պայծառ ու մաքուր օրերով, ձյունաշատ, բայց խաղաղ ու անքամի ձմեռներով։ Լեռնային օդը, լցված սոսիների ու դաշտային ծաղիկների բույրով, կարծես ինքնին լինի բուժիչ էլիքսիր։ Քաղաքի առողջարանները, շրջապատված գեղատեսիլ բնանկարով, առաջարկում են ոչ միայն հանգիստ, այլև լիարժեք վերածնունդ, որտեղ մարմինն ու հոգին գտնում են իրենց ներդաշնակությունը։
Լեգենդը պատմում է, որ Ջերմուկի բուժիչ ջրերը առաջինը հայտնաբերել են հովիվները՝ նկատելով թե ինչպես է այդ ջուրը բուժում իրենց կենդանիների վերքերը։ Այդ ժամանակներից ի վեր՝ թե հասարակ մարդիկ, թե ազնվականներ եկել են այստեղ՝ ուժ ու ներշնչանք ստանալու։
Այսօր Ջերմուկը ոչ միայն առողջարանային կենտրոն է, այլև վայր, որտեղ լեռները, ջուրը և մարդը ապրում են հազվագյուտ ներդաշնակությամբ՝ յուրաքանչյուր այցելուի պարգևելով ներքին խաղաղություն և վերածնման զգացում։
3. Օրբելյանների քարավանատուն (Սելիմ)
10-20 րոպե
Դարեր շարունակ Սելիմի լեռնանցքը Մետաքսի ճանապարհի կարևոր օղակներից մեկն էր՝ կապելով Վայոց Ձորի և Գեղարքունիքի հարուստ շուկաները։ Լեռնանցքի ոլորապտույտ ճանապարհներով անցնում էին դեպի արևմուտք շարժվող ուղտերի երկար քարավաններ՝ բեռնված մետաքսով, համեմունքներով և թանկարժեք ապրանքներով: Հոգնած ճամփորդներն ու նրանց կենդանիները ունենում էին հանգստի կարիք, և հենց այդ պատճառով 1332 թվականին իշխան Չեսար Օրբելյանը հրամայեց լեռնանցքում կառուցել ընդարձակ քարավանատուն։
Եռանավ կառուցվածքով այս հսկայական կառույցը մինչև այսօր տպավորում է իր խստությամբ ու գործնականությամբ: Տանիքի նեղ լուսանքներից ներս էր թափանցում մեղմ լույս՝ ստեղծելով խորհրդավոր մթնշաղի մթնոլորտ և միաժամանակ ապահովելով անվտանգության զգացողություն։ Խոր ու հաստ քարե պատերը պաշտպանում էին ճանապարհորդներին քամուց, ցրտից ու հնարավոր հարձակումներից։ Թվում է՝ այս կամարների տակ մինչ այսօր արձագանքում են հին զրույցների ձայները, մետաղադրամների զնգոցն ու ուղտերի ոտնաձայները։
Սելիմի քարավանատունը ոչ միայն հանգստի վայր էր, այլև հեռավոր ուղիների ու արևելք–արևմուտք կապող առևտրի մասին հազարավոր պատմությունների ականատես։ Այսօր այն շարունակում է դիմավորել այցելուներին՝ որպես կենդանի հիշեցում այն ժամանակների, երբ լեռնանցքով անցնում էր համաշխարհային առևտրի զարկերակը։
Եռանավ կառուցվածքով այս հսկայական կառույցը մինչև այսօր տպավորում է իր խստությամբ ու գործնականությամբ: Տանիքի նեղ լուսանքներից ներս էր թափանցում մեղմ լույս՝ ստեղծելով խորհրդավոր մթնշաղի մթնոլորտ և միաժամանակ ապահովելով անվտանգության զգացողություն։ Խոր ու հաստ քարե պատերը պաշտպանում էին ճանապարհորդներին քամուց, ցրտից ու հնարավոր հարձակումներից։ Թվում է՝ այս կամարների տակ մինչ այսօր արձագանքում են հին զրույցների ձայները, մետաղադրամների զնգոցն ու ուղտերի ոտնաձայները։
Սելիմի քարավանատունը ոչ միայն հանգստի վայր էր, այլև հեռավոր ուղիների ու արևելք–արևմուտք կապող առևտրի մասին հազարավոր պատմությունների ականատես։ Այսօր այն շարունակում է դիմավորել այցելուներին՝ որպես կենդանի հիշեցում այն ժամանակների, երբ լեռնանցքով անցնում էր համաշխարհային առևտրի զարկերակը։
4. Սևանա լիճ
Բարձր լեռնաշղթաների գրկում փառքով փայլում է Սևանը՝ Հայաստանի կապույտ սիրտը, որի զարկերը ներդաշնակվում են քամիների ու արևի հետ։ Լեգենդը պատմում է, որ այստեղ երբեմնի կանաչ հովիտ էր, մինչև որ երկինքը թափեց իր արցունքները և լցրեց այն ջրով՝ մարդկանց պարգևելով անգին գանձ։
Այսօր, 1400 քառակուսի կիլոմետր տարածք ունեցող Սևանը իր խորքում պահում է դարերի լռությունը։ Նրա ջրերը սնվում են 28 գետերից և միայն Հրազդանն է տանում դրանք հեռուն՝ ասես հսկելով լճի հարստությունը։ Մինչև 3000 մետր բարձրացող լեռները կազմել են նրա լուռ շրջանակը, իսկ բյուրեղյա ջուրը փոխում է իր գույնը՝ երկնագույնից մինչև մուգ սափիր, արտացոլելով երկնքի տրամադրությունը։ Արշալույսին Սևանը ոսկեգույն է, մայրամուտին՝ կարմիր ու մանուշակագույն՝ դառնալով կենդանի հայելի երկնքի համար։
Հնագույն ժամանակներից լիճը սուրբ է համարվել: Նրա ափերին բարձրացվել են աղոթքներ, կատարվել են ծեսեր, և նրանից խնդրել են պաշտպանություն ու օրհնություն։ Սևանի մաքուր խորքում կարծես ապրում է Հայաստանի հոգին՝ հպարտ, մաքուր և հավերժական։ Բավական է ականջ դնել ալիքների մեղմ շառաչին, և թվում է՝ լսում ես հնագույն մի ձայն, որ պատմում է երկրի մասին, որտեղ ջուրն ու երկինքը հավերժ կապված են սիրով։
Այսօր, 1400 քառակուսի կիլոմետր տարածք ունեցող Սևանը իր խորքում պահում է դարերի լռությունը։ Նրա ջրերը սնվում են 28 գետերից և միայն Հրազդանն է տանում դրանք հեռուն՝ ասես հսկելով լճի հարստությունը։ Մինչև 3000 մետր բարձրացող լեռները կազմել են նրա լուռ շրջանակը, իսկ բյուրեղյա ջուրը փոխում է իր գույնը՝ երկնագույնից մինչև մուգ սափիր, արտացոլելով երկնքի տրամադրությունը։ Արշալույսին Սևանը ոսկեգույն է, մայրամուտին՝ կարմիր ու մանուշակագույն՝ դառնալով կենդանի հայելի երկնքի համար։
Հնագույն ժամանակներից լիճը սուրբ է համարվել: Նրա ափերին բարձրացվել են աղոթքներ, կատարվել են ծեսեր, և նրանից խնդրել են պաշտպանություն ու օրհնություն։ Սևանի մաքուր խորքում կարծես ապրում է Հայաստանի հոգին՝ հպարտ, մաքուր և հավերժական։ Բավական է ականջ դնել ալիքների մեղմ շառաչին, և թվում է՝ լսում ես հնագույն մի ձայն, որ պատմում է երկրի մասին, որտեղ ջուրն ու երկինքը հավերժ կապված են սիրով։
5. Սևանավանք
50-60 րոպե
Սևանի հյուսիս-արևմտյան ափից բացվում է ապշեցնող տեսարան՝ լճի հայելային մակերևույթից վեհորեն բարձրանում է հինավուրց տաճարներով պսակված թերակղզին: Այստեղ, 874 թվականին թագավոր Աշոտ Բագրատունու դստեր՝ թագուհի Մարիամի նախաձեռնությամբ, հիմնադրվեց Սևանավանքը՝ Հայաստանի կապույտ գոհարի հոգևոր պահապանը։
Անսահման կապույտ երկնքի և Սևանի փիրուզագույն ջրերի ֆոնին Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները կարծես կախված լինեն երկնքի ու երկրի միջև: Նրանց քարե պատերը հիշում են դարավոր աղոթքներ, քամիների շշունջ և շրերի վրայով տարաված զանգերի ղողանջ: Դարեր շարունակ վանքը եղել է ոչ միայն աղոթքի վայր, այլև բերդ, որը պաշտպանել է թերակղզին թշնամու հարձակումներից։ Լեգենդները պատմում են թանկարժեք ձեռագրերի և սրբությունների մասին, որոնք թաքցված են եղել վանքի պատերի մեջ ու փրկվել են նրան աղետներից։
Այսօր, կանգնելով թերակղզու գագաթին, կարելի է տեսնել, թե ինչպես է լույսը խաղում լճի ալիքների վրա, իսկ հեռավոր լեռները գրկում են այս վեհաշուք տեսարանը։ Սևանավանքը մնում է Հայաստանի ամենահայտնի խորհրդանիշներից մեկը՝ վայր, որտեղ բնության հմայքն ու հոգևոր ժառանգության վեհությունը միաձուլվում են մեկ ամբողջության մեջ։
Անսահման կապույտ երկնքի և Սևանի փիրուզագույն ջրերի ֆոնին Սուրբ Առաքելոց և Սուրբ Աստվածածին եկեղեցիները կարծես կախված լինեն երկնքի ու երկրի միջև: Նրանց քարե պատերը հիշում են դարավոր աղոթքներ, քամիների շշունջ և շրերի վրայով տարաված զանգերի ղողանջ: Դարեր շարունակ վանքը եղել է ոչ միայն աղոթքի վայր, այլև բերդ, որը պաշտպանել է թերակղզին թշնամու հարձակումներից։ Լեգենդները պատմում են թանկարժեք ձեռագրերի և սրբությունների մասին, որոնք թաքցված են եղել վանքի պատերի մեջ ու փրկվել են նրան աղետներից։
Այսօր, կանգնելով թերակղզու գագաթին, կարելի է տեսնել, թե ինչպես է լույսը խաղում լճի ալիքների վրա, իսկ հեռավոր լեռները գրկում են այս վեհաշուք տեսարանը։ Սևանավանքը մնում է Հայաստանի ամենահայտնի խորհրդանիշներից մեկը՝ վայր, որտեղ բնության հմայքն ու հոգևոր ժառանգության վեհությունը միաձուլվում են մեկ ամբողջության մեջ։
Ներառված է
-
Փորձառու վարորդներ
-
Օդորակիչով մեքենաներ
-
Շշալցված ջուր
-
Մեկնարկը (ավարտը) Երևանում ցանկացած վայրից
-
Տրանսպորտային միջոցի և ուղևորների ապահովագրություն
-
Լրացուցիչ կանգառներ երթուղում
-
Վարորդի/էքսկուրսավարի գիշերակացը և սնունդը
Ներառված չէ
-
Գիշերակաց հյուրանոցում
-
Զգալի շեղումներ երթուղուց
-
Ալկոհոլային խմիչքներ՝ ճաշով տարբերակն ընտրելու դեպքում
-
Աուդիոգիդեր
-
Wi-Fi տրանսպորտում
Առանձնահատկություններ
- Հիացեք դեպի Բիբլիական Արարատ լեռը բացվող գեղեցիկ տեսարաններով
- Զգացեք հայկական գինու անկրկնելի համը
- Տեսեք յուրահատուկ երկհարկանի վանք
- Նստեք Գինեսի ռեկորդների գրքում գրանցված աշխարհի ամենաերկար ճոպանուղին
- Այցելեք հիանալի կերպով նախագծված կանաչ և գեղեցիկ քաղաքը
- Բացահայտեք աշխարհի հնագույն աստղադիտարաններից մեկի գաղտնիքները
- Վայելեք ջրվեժի նուրբ և պարզ մեղեդին
- Ուսումնասիրեք հին առևտրային ուղին
- Զմայլվեք Եվրասիայի ամենախոշոր բարձրլեռնային քաղցրահամ լճերից մեկից բացվող տպավորիչ տեսարաններով
*Հարկ կլինի բարձրանալ 200 աստիճան՝ Սևանավանք հասնելու համար
*Բարձր ճնշման հետ խնդիրներ ունեցող մարդկանց խորհուրդ չի տրվում մասնակցել այս էքսկուրսիային
Ամրագրման պայմաններ
Չեղարկում և փոփոխում
Ծանոթացեք մեր էքսկուրսավարների հետ
Նելլի Պողոսյան
HY
EN
Բարև Ձեզ։ Ես Նելլին եմ՝ սերտիֆիկացված զբոսավար։ Աշխատում եմ 2012թ.-ից սկսած և ունեմ առանձնահատուկ հմտություններ. համբերատար եմ, հարմարվող և հումորի մեծ զգացումով: Հրավիրում եմ Ձեզ այցելել Հայաստան և բացահայտել աշխարհի այս հրաշալի անկյունը՝ ինձ հետ։
Պողոս Վարժապետյան
RU
HY
Անունս Պողոս Վարժապետյան է։ Զբոսաշրջության ոլորտում եմ 2016թ.-ից։ Սիրում եմ ճամփորդել։ Որպես զբոսավար՝ իմ նպատակն է, որ հյուրերը սիրահարվեն Հայաստանին այնքան, որ շրջագայության ավարտին պարզապես հրաժեշտ չտան, այլ ասեն՝ «Մինչև նոր հանդիպում, Հայաստա՛ն»։
Ռոզա Հովհաննիսյան
RU
EN
Բարև Ձեզ։ Ես Ռոզան եմ, 2019թ.-ից աշխատում եմ որպես զբոսավար։ Այս մասնագիտությունն ընտրել եմ մի պարզ պատճառով. ես սիրում եմ Հայաստանը, սիրում եմ մարդկանց և սիրում եմ մարդկանց ծանոթացնել Հայաստանին. ծանոթացնել այնպես, որ նրանք սիրահարվեն իմ երկրին։
Անի Մշեցյան
RU
Բարի օր, սիրելի՛ ընկերներ։ Ես ռուսախոս զբոսավար եմ, աշխատում եմ 2023թ.-ից, և անցկացնում եմ Հայաստանով տուրեր։ Իմ աշխատանքի գլխավոր սկզբունքը հյուրերիս հետաքրքրություններն ու նախընտրություններն են։ Յուրաքանչյուր էքսկուրսիայի ընթացքում ամեն զբոսաշրջիկի հանդեպ անհատական մոտեցում եմ ցուցաբերում: Տուրերն անցնում են հաճելի ու բարեկամական մթնոլորտում՝ առավելագույնս հետաքրքիր, ստեղծագործ և տեղեկատվությամբ լի։ Շատ կուրախանամ Ձեր հետ ծանոթանալ և կիսվել մեր հրաշալի երկրի մասին իմ գիտելիքներով։
Ձեզ կարող է հետաքրքրել նաև՝
