Խորհրդային Երևան․ զբոսանք 20-րդ դարի ճարտարապետության միջով

Խորհրդային իշխանությունների նպատակը Երևանը ժամանակակից մայրաքաղաքի վերածելն էր՝ միաժամանակ ընդգծելով և՛ տեղական ավանդույթները, և՛ սոցիալիստական իդեալները։ Որոշ նախագծեր կյանքի կոչվեցին ամբողջ շքեղությամբ, իսկ մյուսները մնացին կիսատ՝ թողնելով բետոնից ու քարից կիսակառույց «երազանքներ»։

Այսօր, երբ այցելուները քայլում են Երևանի միջով, թվում է՝ նրանք մտել են 20-րդ դարի խորհրդային թանգարան։ Այստեղի ճարտարապետությունը ոչ միայն արտացոլում է ժամանակի քաղաքական ու սոցիալիստական ձգտումները, այլև ներառում յուրահատուկ մշակութային նրբերանգներ։

Եկե՛ք շրջենք այս վայրերով ու բացահայտենք քաղաքի այն կողմը, որը հաճախ մնում է ստվերում, բայց առանց որի հնարավոր չէ լիովին ճանաչել ու հասկանալ ժամանակակից Երևանը։

Հանրապետության հրապարակ

Հանրապետության հրապարակը խորհրդային տարիներին՝ Լենինի արձանով

Վարդագույն ու կրեմագույն հրաբխային տուֆից կառուցված շենքերի ճակատները ջերմ ու ավանդական տեսք ունեն, սակայն դրանց հսկայական չափերն ու խիստ դասավորությունը մարմնավորում են խորհրդային կարգուկանոնի և իշխանության իդեալները։ Խորհրդային տարիներին հրապարակը լեփ-լեցուն էր շքերթների և ցույցերի մասնակիցներով, ովքեր դրոշներ էին ծածանում պաշտոնյաների հսկող հայացքի ներքո։ Այսօր մթնոլորտը բոլորովին այլ է: Երեկոյան ընտանիքները հանգիստ զբոսնում են, իսկ այցելուները հավաքվում են Հայաստանի ազգային պատկերասրահի առջև՝ դիտելու երգող-պարող շատրվանների երաժշտությամբ ու լույսերով հարուստ շոուն։

Հանրապետության հրապարակն այսօր՝ գիշերային լույսերով ու երաժշտական շատրվաններով

Կասկադ համալիր

Կասկադ համալիրի շինարարությունը խորհրդային տարիներին

Համալիրի շինարարությունը սկսվեց 1970-ականներին, բայց, ինչպես շատ խորհրդային նախագծեր, այն մնաց անավարտ։ Փոխարենը՝ անավարտ այս բետոնե հարթակները դարձան երևանցիների սիրելի վայրերից մեկը՝ բարձրանալու, հանդիպելու և քաղաքի տեսարանը վայելելու համար։

Հայաստանի անկախացումից հետո Կասկադը նոր շունչ ստացավ: Այստեղ հիմնվեց Գաֆեսճեան արվեստի կենտրոնը, և աստիճաններն ու այգիները լցվեցին ժամանակակից քանդակներով ու ապակե ինստալյացիաներով։ Այնուամենայնիվ, խորհրդային ճարտարապետական հիմքը շարունակում է մնալ անփոփոխ՝ հսկայական բետոնե հատակներ, լայն հարթակներ և ուշ ԽՍՀՄ-ին բնորոշ մոնումենտալության զգացում։

Կասկադ համալիրն այսօր՝ աստիճանների ստորոտի այգիներով

Կարեն Դեմիրճյանի անվան Մարզահամերգային Համալիր

Կարեն Դեմիրճյանի անվան Մարզահամերգային Համալիրը խորհրդային տարիներին

Շենքը նախագծվել էր խոշոր համերգների, սպորտային մրցումների և քաղաքական միջոցառումների համար։ Ներսում այն կարող էր տեղավորել ավելի քան 8000 մարդ, ինչը Հայաստանի համար անհավատալի էր մինչև խորհրդային շրջանը։ Թեպետ անկախությունից հետո շենքը երկար լքված մնաց, վերջին տարիներին այն վերանորոգվել է և կրկին օգտագործվում է խոշոր միջոցառումների համար։

Կարեն Դեմիրճյանի անվան Մարզահամերգային Համալիրն այսօր՝ վերևից

Երևանի Մետրոպոլիտեն

Երևանի Մետրոպոլիտենի կառուցման աշխատանքները խորհրդային տարիներին

Չնայած այն ընդամենը 10 կայարան ունի և ԽՍՀՄ-ի ամենափոքր մետրոպոլիտեններից մեկն է, այնուամենայնիվ վերջինս աչքի է ընկնում իր առանձնահատուկ ոճով. կայարաններ՝ պատված մարմարով և զարդարված խճանկարներով, որոնք միավորում են հայկական ազգային մոտիվները խորհրդային մոդեռնիստական գեղագիտության հետ։

Ամենակենտրոնական կայարանը՝ «Հանրապետության հրապարակ»-ը, ուղևորներին դիմավորում է բարձր կամարակերպ առաստաղներով, իսկ «Երիտասարդական»-ը զարդարված է գունեղ սալիկներով, որոնք խորհրդանշում են երիտասարդությունն ու առաջընթացը։ Երևանում մետրոյով երթևեկելը ճամփորդություն է խորհրդային ինժեներական մտքի ստեղծած աշխարհով:

Երևանի Մետրոպոլիտենի վագոնի ներսը՝ հայկական զարդանախշերով

Մայր Հայաստան

Ստալինի արձանը Հաղթանակի զբոսայգում՝ մինչև այն փոխարինվեց Մայր Հայաստան արձանով

Կոշտ ու անսասան կեցվածքով այս արձանը ներկայացնում է հայ կնոջը որպես ուժի ու տոկունության խորհրդանիշ։

Արձանի պատվանդանի տակ գտնվում է Մայր Հայաստան ռազմական պատմության թանգարանը, որը խորհրդային տարիներին նվիրված էր Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում ԽՍՀՄ-ի հաղթանակներին, իսկ այսօր ներկայացնում է Հայաստանի նորագույն պատմությունը։ Հուշարձանի ստորոտից բացվում է քաղաքի ամենագեղեցիկ համայնապատկերներից մեկը դեպի Երևան և Արարատ լեռ։

Մայր Հայաստանը նույն պատվանդանին՝ այսօրվա Երևանի համայնապատկերով

Հաղթանակի զբոսայգի

Այն նախատեսված էր ոչ միայն որպես հիշատակի վայր, այլև որպես հանգստավայր՝ լայն ծառուղիներով, շատրվաններով ու ժամանցային անկյուններով։ Տասնամյակներ շարունակ հանգստյան օրերին այս այգում զբոսնել են երևանյան ընտանիքները՝ միավորելով հաղթանակի հիշողությունն ու իրենց հանգիստը։

Նույնիսկ այսօր այգին պահպանում է իր խորհրդային դիմագիծը։ Սատանի անիվը և մյուս ատրակցիոնները գուցե հնացած թվան, բայց դրանք իրենց մեջ կրում են այլ ժամանակի մթնոլորտը։ Մինչ այժմ էլ շատերի համար Հաղթանակի զբոսայգին շարունակում է մնալ մանկության հուշերի հետ կապված նոստալգիկ մի վայր։

Հաղթանակի զբոսայգու Սատանի անիվն ու շատրվանները՝ Մայր Հայաստանի ֆոնին

«Ռոսիա» կինոթատրոն

«Ռոսիա» կինոթատրոնը խորհրդային Երևանում

Կինոթատրոնի փակվելուց հետո համալիրի մի մասը ծառայեցվեց առևտրային նպատակների, իսկ հարևանությամբ բացվեց «Ռոսիա Մոլը»։ Նախկին կինոթատրոնի լայնածավալ տանիքը մինչ օրս առանձնանում է Երևանի քաղաքային պատկերում։

Նախկին «Ռոսիա» կինոթատրոնի համալիրը՝ առանձնահատուկ տանիքով ու դրա ներքո գտնվող խանութներով

Երևանի շուկաները

Մթերքի աշխույժ շուկա խորհրդային տարիներին

Փակ շուկան այլևս չի գործում իր նախկին տեսքով. վերափոխված շենքում 2014 թվականից սուպերմարկետ է գործում։ Իսկ այսօր շուկայական աշխույժ մթնոլորտը կարելի է զգալ Խորենացի փողոցի ԳՈՒՄ շուկայում։ Դրա անվանումը գալիս է հարևանությամբ գտնվող նախկին հանրախանութից։ ԳՈՒՄ-ն ու Մաշտոցի պողոտայի Փակ շուկան տարբեր վայրեր են։

ԳՈՒՄ-ում վաճառվում են մրգեր, բանջարեղեն, համեմունքներ, չրեր և տեղական այլ մթերքներ։ Այս երկու շուկաները ցույց են տալիս Երևանի առևտրային կյանքի տարբեր կողմերը՝ խորհրդային շրջանի մոնումենտալ շենքից մինչև այսօրվա աշխույժ վաճառասեղանները։

Մթերքի ու չրերի վաճառասեղանները Խորենացի փողոցի ԳՈՒՄ շուկայում

Խորհրդային բնակարանային թաղամասեր

Խորհրդային շրջանի բնակելի շենքեր Երևանի լայն փողոցներից մեկի երկայնքով

Այդ բնակարաններում մեծացան սերունդներ, որոնք ստեղծեցին համայնքներ և պահպանեցին իրենց ամուր կապերը մինչ օրս։

Զբոսաշրջիկների համար նման տարածքների ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս Երևանի մեկ այլ կողմը՝ ձևավորված առօրյա կյանքի ռիթմերով:

Երևանի խորհրդային բնակելի թաղամասերի համայնապատկեր

Խորհրդային Երևանով զբոսանքը բացում է պատուհան դեպի մի ժամանակաշրջան, որն ավելի, քան ցանկացած այլ դար, ձևավորել է քաղաքի կերպարանքը։ Վեհաշուք հրապարակները, վիթխարի արձանները և ֆուտուրիստական մարզահրապարակները կառուցվել էին ուժի ու առաջընթացի ցուցադրության համար, բայց այսօր դրանք պատմում են հավակնությունների, ինքնության ու փոփոխության պատմություններ։

Այցելուների համար խորհրդային ճարտարապետության միջով այս ճանապարհորդությունը հնարավորություն է հասկանալու Երևանի բազմաշերտ բնույթը։ Խորհրդային շենքերը կանգնած են միջնադարյան եկեղեցիների, 19-րդ դարի առանձնատների և ժամանակակից սրճարանների կողքին, որոնցից յուրաքանչյուրն իր ձայնն է ավելացնում մայրաքաղաքի պատմությանը։ Մոտենալով այս վայրերին հետաքրքրությամբ՝ Երևանը բացվում է որպես քաղաք, որը ձևավորվել է իր հնագույն անցյալով, փոխակերպվել է 20-րդ դարում և շարունակում է զարգանալ մինչև այսօր:

Խորհուրդ ենք տալիս անպայման ներառել խորհրդային դարաշրջանի այս վայրերից մի քանիսը ձեր ճանապարհորդության մեջ: Դրանք յուրահատուկ փայլ կավելացնեն Ձեր այցին՝ հնարավորություն տալով զգալու Երևանը ոչ միայն որպես հնագույն մայրաքաղաք, այլև որպես քաղաք, որի կերպարը ձևավորվել է 20-րդ դարի նորագույն պատմությամբ։

Տրոլեյբուս և անցորդներ Հանրապետության հրապարակի մոտ՝ խորհրդային Երևանում