Վայոց Ձորի գեղատեսիլ կիրճում՝ արագահոս Արփա գետի ափին, լեռների կտրուկ լանջերի գրկում, թաքնված է Գնդեվանքը՝ հնագույն սրբավայր, կարծես ձուլված բնության խստաշունչ գեղեցկությանը։ Վանքի շինարարությունը սկսվել է 10-րդ դարի սկզբին՝ Սմբատ իշխանի կնոջ՝ Սոֆիայի հրամանով, որը իր անունը թողեց պատմության մեջ բանաստեղծական արձանագրությամբ։ Վանքի պատին պահպանվել են նրա խոսքերը. «Վայոց ձորը մատանի էր առանց քարի։ Ես կառուցեցի այս վանքը և նրա մատանու վրա դրեցի մի թանկարժեք քար»։ Այս տողերը հիշեցնում են այն դարաշրջանը, երբ սրբավայրերը դարձան երկրի իսկական զարդերը։
Գնդեվանքը դարձավ Վայոց Ձորի գոհարն ու հպարտությունը։ Դարեր շարունակ նրա խստաշունչ պատերն ու լուռ խցերը պահել են վանականների աղոթքները և ապաստան տվել մենակյացներին։ Վանքը ոչ միայն հոգևոր, այլև մշակութային կենտրոն էր, որտեղ գրվում ու արտագրվում էին ձեռագրեր, դաստիարակվում էին եկեղեցու նոր սերունդներ։
Այսօր նրա հին պատերի ստվերում կանգնած՝ կարող ես զգալ ժամանակի շունչը, լսել Արփայի շառաչը և պատկերացնել, թե ինչպես էին զանգերի ղողանջները տարածվում կիրճի խորքերում։ Գնդեվանքը շարունակում է մնալ այն վայրը, որտեղ բնությունն ու հավատը, քարը և խոսքը միահյուսվել են՝ դարձնելով վանքը հավերժության ու Հայաստանի հոգևոր հարստության խորհրդանիշ։